Renk Körlüğü Türleri

Renk körlüğü tek bir durum değildir — retinadaki koni hücrelerinin farklı bozukluklarından kaynaklanan birkaç ayrı renk görme kusurunu kapsar. Türler arasındaki farkı bilmek doğru tanı, iş yerinde uyarlamalar ve erişilebilir içerik tasarımı için önemlidir.

İki ana kategori

Renk körlüğünün tüm biçimleri iki geniş kategoriye ayrılır:

Doğuştan (kalıtsal) — doğumdan itibaren vardır, genetik mutasyonlardan kaynaklanır
Sonradan kazanılan — hastalık, yaralanma ya da ilaç nedeniyle daha sonra gelişir

Doğuştan kusurlar içinde, etkilenen koni türüne göre üç temel eksen bulunur:

Protan (L konisi / kırmızıya duyarlı)
Deutan (M konisi / yeşile duyarlı)
Tritan (S konisi / maviye duyarlı)

Kırmızı-yeşil renk körlüğü (en yaygın)

Tüm olguların yaklaşık %98’ini oluşturur ve X kromozomundaki mutasyonlardan kaynaklanır.

Protanopi

Mekanizma: L konilerinin (uzun dalga boyu / kırmızıya duyarlı) tümüyle yokluğu
Görülme sıklığı: erkeklerin ~%1’i, kadınların %0,01’inden azı
Ne görülür: kırmızılar çok koyu ya da siyah görünür; kırmızı yeşilden ayırt edilemez; spektrumun kırmızı ucuna duyarlılık azalır
Ayırt edici özellik: görünür spektrumun en parlak noktası sarı-yeşile kayar

Protanomali

Mekanizma: L konileri var ama duyarlılığı azalmış ya da kaymış
Görülme sıklığı: erkeklerin ~%1’i
Ne görülür: protanopiye benzer ama daha hafif; kırmızılar soluk ya da kahverengimsi görünür
Ayırt edici özellik: kırmızı, turuncu ve yeşili ayırt etmede hafif güçlük

Döteranopi

Mekanizma: M konilerinin (orta dalga boyu / yeşile duyarlı) tümüyle yokluğu
Görülme sıklığı: erkeklerin ~%1’i, kadınların %0,01’inden azı
Ne görülür: protanopiye benzer — kırmızı ile yeşil karışır — ancak kırmızıların parlaklığı azalmadan
Ayırt edici özellik: ağır kırmızı-yeşil kusurun en yaygın biçimi

Döteranomali

Mekanizma: M konileri var ama en yüksek duyarlılık noktası kaymış
Görülme sıklığı: erkeklerin ~%5’i — tek başına en yaygın renk körlüğü biçimi
Ne görülür: yeşiller kırmızıya doğru kaymış; yeşili kırmızıdan, sarıyı turuncudan ayırmakta güçlük
Ayırt edici özellik: şiddeti çok değişkendir — bazı kişilerde anormal trikromasi çok hafiftir

Mavi-sarı renk körlüğü

Kırmızı-yeşil kusurlardan çok daha seyrektir; S konilerini etkiler ve otozomaldir (X kromozomunda değil, 7. kromozomda taşınır), yani kadın ve erkekleri eşit oranda etkiler.

Tritanopi

Mekanizma: S konilerinin (kısa dalga boyu / maviye duyarlı) tümüyle yokluğu
Görülme sıklığı: nüfusun ~%0,008’i (kadın ve erkeklerde eşit)
Ne görülür: mavi yeşil görünür; sarı mor ya da açık gri görünür; mavi ile yeşil, sarı ile kırmızı karışır
Ayırt edici özellik: çoğu kez doğuştan değil sonradan kazanılmıştır

Tritanomali

Mekanizma: S konileri var ama duyarlılığı azalmış
Görülme sıklığı: son derece seyrek
Ne görülür: tritanopiye benzer ama daha hafif
Ayırt edici özellik: sonradan kazanıldığında çoğu kez ilerleyicidir

Tam renk körlüğü

Akromatopsi (monokromasi)

Mekanizma: koni işlevinin tümüyle yokluğu — yalnızca çubuk görmesi kalır
Görülme sıklığı: dünyada ~30.000 kişiden 1’i (cinsiyet farkı yok)
Ne görülür: yalnızca gri tonları — gerçek anlamda siyah-beyaz görme
Eşlik eden belirtiler: ileri ışık duyarlılığı (fotofobi), azalmış görme keskinliği (~20/200), istemsiz göz hareketi (nistagmus)
Not: “renk körü” kişilerin çoğu akromat DEĞİLDİR — gerçek monokromasi son derece seyrektir

Mavi koni monokromasisi

Mekanizma: hem L hem M konileri işlevsiz; yalnızca S konileri ve çubuklar çalışır
Görülme sıklığı: ~100.000 erkekte 1
Ne görülür: çok sınırlı renk algısı; ağırlıkla mavi tonları ve biraz gri
X’e bağlı: kırmızı-yeşil kusurlar gibi başlıca erkekleri etkiler

Türlerin karşılaştırması

Tür	Etkilenen koni	Görülme sıklığı (erkek)	Şiddet	Düzeltilebilir mi?
Döteranomali	M konisi (kaymış)	~%5	Hafif–orta	Filtrelerle kısmen
Döteranopi	M konisi (yok)	~%1	Orta–ağır	Filtrelerle kısmen
Protanomali	L konisi (kaymış)	~%1	Hafif–orta	Filtrelerle kısmen
Protanopi	L konisi (yok)	~%1	Orta–ağır	Filtrelerle kısmen
Tritanopi	S konisi (yok)	~%0,01	Orta	Hayır
Akromatopsi	Tüm koniler	~%0,01	Tam	Hayır

Hangi türe sahip olduğunuzu nasıl öğrenirsiniz

Ishihara testi ve Farnsworth 100 Ton testi gibi çevrim içi testler kırmızı-yeşil kusurunuz olup olmadığını gösterebilir; ancak kesin tür belirlemesi için anomaloskop gibi klinik araçlar gerekir. Anomaloskop, kullanıcıdan kırmızı ve yeşil ışık karışımını ayarlayarak bir alanın iki yarısının rengini eşitlemesini ister; sonuçlar protanopi ile döteranopiyi ve şiddet derecesini kesin biçimde belirler.

Ön fikir edinmek için Ishihara testimiz, protan ya da deutan örüntüsünü işaret edebilecek tanısal plakalar içerir.

Sık Sorulan Sorular

Birden fazla renk körlüğü türü bir arada olabilir mi? Seyrek olgularda evet — bir kişide hem kırmızı-yeşil hem mavi-sarı kusur aynı anda bulunabilir. Bu en çok hastalığa bağlı sonradan kazanılan kusurlarda görülür.

En yaygın renk körlüğü biçimi ağır mıdır? Hayır. Döteranomali (en yaygın tür) çoğu kez oldukça hafiftir. Döteranomalisi olan birçok kişi test edilene dek bunun farkında bile olmaz.

Renk körlüğü dededen geçebilir mi? Evet — klasik kalıtım örüntüsü budur. Dede X’e bağlı geni kızlarına aktarır, onlar taşıyıcı olur ve ardından oğullarının %50’si durumu devralır.

Kısa yanıt