Rodzaje daltonizmu

Daltonizm nie jest jednym schorzeniem — obejmuje kilka odrębnych rodzajów zaburzeń widzenia barw, z których każdy wynika z innych nieprawidłowości czopków siatkówki. Znajomość różnic jest ważna dla trafnego rozpoznania, udogodnień w miejscu pracy i projektowania dostępnych treści.

Dwie główne kategorie

Wszystkie postaci daltonizmu należą do dwóch szerokich kategorii:

Wrodzone (dziedziczne) — obecne od urodzenia, spowodowane mutacjami genetycznymi
Nabyte — rozwijające się później wskutek choroby, urazu lub leków

W obrębie postaci wrodzonych wyróżnia się trzy główne osie, zależnie od rodzaju dotkniętych czopków:

Protan (czopek L / wrażliwy na czerwień)
Deutan (czopek M / wrażliwy na zieleń)
Tritan (czopek S / wrażliwy na błękit)

Daltonizm czerwono-zielony (najczęstszy)

Odpowiada za około 98% przypadków i wynika z mutacji na chromosomie X.

Protanopia

Mechanizm: całkowity brak czopków L (fale długie / wrażliwe na czerwień)
Częstość: ~1% mężczyzn, poniżej 0,01% kobiet
Co widać: czerwienie wyglądają bardzo ciemno lub czarno; nie da się odróżnić czerwieni od zieleni; obniżona wrażliwość na czerwony kraniec widma
Cecha charakterystyczna: najjaśniejszy punkt widma przesuwa się ku żółtozielonemu

Protanomalia

Mechanizm: czopki L obecne, ale o obniżonej lub przesuniętej wrażliwości
Częstość: ~1% mężczyzn
Co widać: podobnie jak w protanopii, ale łagodniej; czerwienie wydają się przygaszone lub brązowawe
Cecha charakterystyczna: niewielka trudność w odróżnianiu czerwieni, pomarańczy i zieleni

Deuteranopia

Mechanizm: całkowity brak czopków M (fale średnie / wrażliwe na zieleń)
Częstość: ~1% mężczyzn, poniżej 0,01% kobiet
Co widać: podobnie jak w protanopii — mylenie czerwieni i zieleni — ale bez obniżenia jasności czerwieni
Cecha charakterystyczna: najczęstsza postać ciężkiego zaburzenia czerwono-zielonego

Deuteranomalia

Mechanizm: czopki M obecne, ale z przesuniętym szczytem wrażliwości
Częstość: ~5% mężczyzn — pojedynczo najczęstsza postać daltonizmu
Co widać: zielenie przesunięte ku czerwieni; trudność w odróżnianiu zieleni od czerwieni oraz żółci od pomarańczy
Cecha charakterystyczna: nasilenie bardzo różne — u części osób trichromatyzm anomalny jest bardzo łagodny

Daltonizm niebiesko-żółty

Znacznie rzadszy od czerwono-zielonego. Dotyczy czopków S i jest autosomalny (gen na chromosomie 7, nie na X), więc dotyczy mężczyzn i kobiet jednakowo.

Tritanopia

Mechanizm: całkowity brak czopków S (fale krótkie / wrażliwe na błękit)
Częstość: ~0,008% populacji (tak samo u kobiet i mężczyzn)
Co widać: błękit wygląda jak zieleń; żółć jak fiolet lub jasna szarość; mylenie błękitu z zielenią oraz żółci z czerwienią
Cecha charakterystyczna: częściej nabyta niż wrodzona

Tritanomalia

Mechanizm: czopki S obecne, ale o obniżonej wrażliwości
Częstość: niezwykle rzadka
Co widać: podobnie jak w tritanopii, ale łagodniej
Cecha charakterystyczna: przy postaci nabytej często postępuje

Całkowita ślepota barw

Achromatopsja (monochromatyzm)

Mechanizm: całkowity brak funkcji czopków — pozostaje wyłącznie widzenie pręcikowe
Częstość: ~1 na 30 000 osób na świecie (bez różnicy płci)
Co widać: wyłącznie odcienie szarości — prawdziwe widzenie czarno-białe
Objawy towarzyszące: silna światłowstręt, obniżona ostrość wzroku (~20/200), mimowolne ruchy gałek ocznych (oczopląs)
Uwaga: większość osób „daltonistów” NIE ma achromatopsji — prawdziwy monochromatyzm jest niezwykle rzadki

Monochromatyzm czopków niebieskich

Mechanizm: czopki L i M nie działają; funkcjonują tylko czopki S i pręciki
Częstość: ~1 na 100 000 mężczyzn
Co widać: bardzo ograniczone postrzeganie barw; głównie odcienie błękitu z odrobiną szarości
Sprzężenie z X: jak przy zaburzeniach czerwono-zielonych, dotyczy głównie mężczyzn

Porównanie rodzajów

Rodzaj	Dotknięty czopek	Częstość (mężczyźni)	Nasilenie	Czy da się skorygować?
Deuteranomalia	Czopek M (przesunięty)	~5%	Łagodne–umiarkowane	Częściowo filtrami
Deuteranopia	Czopek M (brak)	~1%	Umiarkowane–ciężkie	Częściowo filtrami
Protanomalia	Czopek L (przesunięty)	~1%	Łagodne–umiarkowane	Częściowo filtrami
Protanopia	Czopek L (brak)	~1%	Umiarkowane–ciężkie	Częściowo filtrami
Tritanopia	Czopek S (brak)	~0,01%	Umiarkowane	Nie
Achromatopsja	Wszystkie czopki	~0,01%	Całkowite	Nie

Jak ustalić swój rodzaj

Testy online, takie jak test Ishihary i test Farnswortha 100 odcieni, mogą wskazać obecność zaburzenia czerwono-zielonego, ale do jednoznacznego określenia rodzaju potrzebne są narzędzia kliniczne, przede wszystkim anomaloskop. Wymaga on dopasowania barwy dwóch połówek pola przez regulację mieszaniny światła czerwonego i zielonego — wynik precyzyjnie rozróżnia protanopię i deuteranopię oraz stopień nasilenia.

Wstępnej wskazówki dostarcza nasz test Ishihary, zawierający tablice diagnostyczne mogące sugerować wzorzec protan lub deutan.

Najczęstsze pytania

Czy można mieć więcej niż jeden rodzaj daltonizmu? W rzadkich przypadkach tak — u jednej osoby mogą jednocześnie występować zaburzenia czerwono-zielone i niebiesko-żółte. Zdarza się to najczęściej przy postaci nabytej, spowodowanej chorobą.

Czy najczęstsza postać daltonizmu jest ciężka? Nie. Deuteranomalia (najczęstszy rodzaj) bywa dość łagodna. Wiele osób nie wie o niej, dopóki nie wykona badania.

Czy daltonizm można odziedziczyć po dziadku? Tak — to klasyczny wzorzec dziedziczenia. Dziadek przekazuje gen sprzężony z X córkom, które stają się nosicielkami, a następnie 50% ich synów dziedziczy stan.

Krótka odpowiedź