Czym jest daltonizm?

Daltonizm, bardziej precyzyjnie nazywany zaburzeniem widzenia barw, to stan, w którym zdolność odróżniania określonych kolorów jest osłabiona lub nieobecna. Mimo potocznej nazwy większość osób z daltonizmem wcale nie jest ślepa na kolory — po prostu postrzega niektóre odcienie inaczej niż osoby z typowym widzeniem barw.

To jedno z najczęstszych uwarunkowań genetycznych na świecie; szacuje się, że dotyczy 300–350 milionów osób.

Jak częsty jest daltonizm?

Daltonizm jest znacznie powszechniejszy, niż się wielu osobom wydaje:

Około 8% mężczyzn (mniej więcej 1 na 12) ma jakąś postać zaburzenia widzenia barw
Około 0,5% kobiet (mniej więcej 1 na 200) jest nim dotkniętych
Oznacza to, że mniej więcej 1 na 12 Twoich kolegów z pracy lub klasy prawdopodobnie je ma
Odsetki nieco różnią się w zależności od pochodzenia etnicznego; częściej występuje w populacjach północnoeuropejskich

Wyraźna różnica między mężczyznami a kobietami wynika z genetycznego podłoża najczęstszych postaci.

Co powoduje daltonizm?

Biologia widzenia barw

Ludzkie oko zawiera dwa rodzaje fotoreceptorów: pręciki i czopki. Pręciki odpowiadają za widzenie przy słabym świetle, czopki — za postrzeganie barw.

W siatkówce znajdują się trzy rodzaje czopków, każdy wrażliwy na inny zakres długości fal:

Czopki L (fale długie) — najbardziej wrażliwe na światło czerwone (~560 nm)
Czopki M (fale średnie) — najbardziej wrażliwe na światło zielone (~530 nm)
Czopki S (fale krótkie) — najbardziej wrażliwe na światło niebieskie (~420 nm)

Prawidłowe widzenie barw (trichromatyzm) zależy od poprawnego działania wszystkich trzech rodzajów. Daltonizm występuje, gdy jeden lub więcej rodzajów czopków jest nieobecny, osłabiony albo ma zmienioną wrażliwość.

Daltonizm wrodzony

Najczęstsze postaci — zaburzenia czerwono-zielone — dziedziczą się recesywnie i są sprzężone z chromosomem X. Oznacza to, że:

Geny odpowiedzialne za czopki L i M leżą na chromosomie X
Mężczyźni (XY) mają tylko jeden chromosom X, więc pojedynczy wadliwy gen wywołuje zaburzenie
Kobiety (XX) muszą mieć wadliwe geny na obu chromosomach X, dlatego zaburzenie występuje u nich znacznie rzadziej
Kobiety z jednym wadliwym genem są „nosicielkami” i mogą przekazać stan synom

Ten wzorzec sprzężenia z chromosomem X wyjaśnia, dlaczego zaburzenie jest około 16 razy częstsze u mężczyzn niż u kobiet.

Daltonizm nabyty

Czasem zaburzenie widzenia barw nie jest wrodzone, lecz rozwija się później na skutek:

Chorób oczu: jaskry, zwyrodnienia plamki żółtej, retinopatii cukrzycowej
Leków: niektórych preparatów, w tym hydroksychlorochiny i części antybiotyków
Substancji toksycznych: narażenia na dwusiarczek węgla, styren i inne związki chemiczne
Chorób neurologicznych: zapalenia nerwu wzrokowego, stwardnienia rozsianego, choroby Parkinsona
Starzenia się: soczewka oka z wiekiem żółknie, subtelnie zmieniając postrzeganie barw

Daltonizm nabyty może dotyczyć jednego lub obu oczu i z czasem postępować.

Rodzaje daltonizmu

Wyróżnia się kilka odrębnych rodzajów zaburzenia, klasyfikowanych według tego, który typ czopków jest dotknięty:

Daltonizm czerwono-zielony (najczęstszy)

Odpowiada za około 98% wszystkich przypadków. Obejmuje:

Protanopię — całkowity brak czopków L (ślepota na czerwień); dotyczy ~1% mężczyzn
Protanomalię — czopki L obecne, ale o obniżonej wrażliwości; dotyczy ~1% mężczyzn
Deuteranopię — całkowity brak czopków M (ślepota na zieleń); dotyczy ~1% mężczyzn
Deuteranomalię — czopki M obecne, ale z przesuniętą wrażliwością; dotyczy ~5% mężczyzn (postać najczęstsza)

Daltonizm niebiesko-żółty (rzadki)

Tritanopia — całkowity brak czopków S (ślepota na błękit); bardzo rzadka, dotyczy w równym stopniu obu płci
Tritanomalia — czopki S obecne, ale ze zmienioną wrażliwością

Całkowita ślepota barw (bardzo rzadka)

Achromatopsja — całkowity brak funkcji czopków; osoba widzi wyłącznie odcienie szarości. Dotyczy około 1 na 30 000 osób

Jak wygląda świat przy daltonizmie?

Wiele osób zastanawia się, czy daltoniści widzą świat czarno-biało. Dla zdecydowanej większości odpowiedź brzmi nie.

Większość osób z daltonizmem czerwono-zielonym nadal widzi mnóstwo kolorów. Różnica polega na tym, że niektóre barwy, wyraźnie odmienne dla osób z prawidłowym widzeniem, mogą im się wydawać podobne lub identyczne.

Na przykład:

Czerwień i zieleń mogą wyglądać jak ten sam odcień brązu lub szarości
Niebieskozielony i szary mogą wydawać się podobne
Fiolet i błękit bywają trudne do rozróżnienia

Najlepszym sposobem, by zrozumieć to doświadczenie, jest symulator daltonizmu, który przekształca dowolne zdjęcie tak, by przybliżyć jego wygląd przy różnych rodzajach zaburzenia.

Jak rozpoznaje się daltonizm?

Do badań przesiewowych i rozpoznania stosuje się kilka testów:

Test Ishihary — najczęściej stosowane badanie przesiewowe; wykorzystuje tablice pseudoizochromatyczne z liczbami ukrytymi wśród różnokolorowych kropek
Test Farnswortha–Munsella 100 odcieni — obszerniejszy, mierzy zdolność ułożenia krążków według odcienia
Dychotomiczny test D-15 — szybkie badanie z 15 kolorowymi krążkami, często stosowane w medycynie pracy
Anomaloskop — złoty standard rozpoznania klinicznego; urządzenie miesza światło czerwone i zielone

Na tej stronie możesz bezpłatnie wykonać wersje online trzech pierwszych testów, pamiętając, że badania online są wyłącznie narzędziami przesiewowymi i nie zastąpią formalnej oceny klinicznej.

Czy daltonizm da się wyleczyć?

Obecnie nie ma leczenia daltonizmu wrodzonego. Jednak:

Barwione soczewki filtrujące (np. EnChroma, Pilestone) mogą pomóc części osób z zaburzeniem czerwono-zielonym rozróżniać więcej barw. Nie „leczą”, ale w pewnych sytuacjach zwiększają kontrast barwny.
Badania nad terapią genową trwają i przyniosły obiecujące wczesne wyniki w badaniach na zwierzętach
Daltonizm nabyty może się poprawić, jeśli uda się leczyć przyczynę

Życie z daltonizmem

Daltonizm to zwykle stan, z którym da się dobrze funkcjonować, i u większości osób nie obniża jakości życia. Może jednak wpływać na:

Wybór zawodu wymagającego dokładnego widzenia barw (lotnictwo, część stanowisk wojskowych, prace elektryczne, medycyna)
Codzienne czynności, takie jak czytanie map z kodowaniem barwnym, sygnalizacji świetlnej czy wykresów
Sytuacje społeczne, na przykład dobieranie kolorów ubrań

Wiele osób wypracowuje skuteczne strategie: zapamiętanie kolejności świateł, oznaczanie ubrań metkami i korzystanie z aplikacji rozpoznających kolory.

Najczęstsze pytania

Czy kobiety mogą być daltonistkami? Tak, choć jest to znacznie rzadsze. Około 0,5% kobiet ma daltonizm czerwono-zielony. Częściej kobiety są nosicielkami genu, same nie mając zaburzenia.

Czy daltonizm to niepełnosprawność? W większości krajów ciężkie zaburzenie widzenia barw jest ujęte w odpowiednich przepisach, a w szkole i pracy mogą być wymagane udogodnienia.

Czy daltonizm może się z czasem pogarszać? Daltonizm wrodzony jest stabilny przez całe życie. Nabyty może się pogarszać, jeśli postępuje choroba podstawowa.

Czy moje dzieci odziedziczą daltonizm? Jeśli jesteś mężczyzną z daltonizmem, Twoje córki będą nosicielkami. Synowie nie będą dotknięci (chyba że matka również jest nosicielką lub daltonistką). Jeśli jesteś nosicielką, każdy syn ma 50% szans na daltonizm.

Krótka odpowiedź