Protanopi: Kırmızı Renk Körlüğü Açıklanıyor

Protanopi, kişinin kırmızı ışığı algılayamadığı bir renk görme kusuru biçimidir. Retinada L konilerinin (uzun dalga boyuna duyarlı koni hücreleri) tümüyle bulunmamasından kaynaklanır. Protanopisi olan kişilere bazen kırmızı körü denir.

Temel bilgiler

Görülme sıklığı: yaklaşık erkeklerin %1’ini ve kadınların %0,01’inden azını etkiler
Neden: L konilerinin yokluğu; X’e bağlı çekinik kalıtım
Karıştırma ekseni: kırmızılar, yeşiller ve kahverengiler benzer görünür; karışma kırmızı-yeşil ekseninde olur
Parlaklık değişimi: kırmızı nesneler normalden daha koyu görünür (kırmızı dalga boylarında parlaklık azalır)

Protanopi görmeyi nasıl etkiler

Protanopisi olan kişilerde üç yerine yalnızca iki işlevsel koni türü (M ve S) bulunur. Sonuç olarak:

Kırmızı, siyah ya da çok koyu kahverengi görünür — kırmızı kanal sinyal üretmez
Kırmızı-yeşil karışması belirgindir: trafik ışıkları, yeşil çalıdaki kırmızı meyveler ve yeşil zemindeki kırmızı yazı ayırt edilemeyebilir
Turuncu ve sarı yeşile ya da kahverengiye benzer görünebilir
Mor mavi görünebilir (morun kırmızı bileşeni görünmediği için)
Görünür spektrum, bir uçta koyu kahverengimsi sarıdan sarıya, yeşile ve öbür uçta maviye uzanan bir aralık gibi algılanır

Protanopiyi döteranopiden ayıran özgün bir nokta, kırmızı dalga boylarının daha koyu görünmesidir. Bu, bazı aydınlatma koşullarında kırmızı bir nesnenin neredeyse siyah algılanabileceği anlamına gelir.

Protanopi ve protanomali

İkisi de L konisiyle ilgilidir ama şiddet bakımından ayrılır:

	Protanopi	Protanomali
L konileri	Yok	Var, duyarlılığı kaymış
Şiddet	Daha ağır	Genellikle daha hafif
Görülme sıklığı	Erkeklerin ~%1’i	Erkeklerin ~%1’i
Kırmızı algısı	Çok koyu, neredeyse yok	Soluk, kahverengimsi

Protanopi ve döteranopi

İkisi de kırmızı-yeşil renk körlüğü sayılır ve benzer görünebilir, ancak belirgin farkları vardır:

Özellik	Protanopi	Döteranopi
Eksik koni	L konisi (kırmızıya duyarlı)	M konisi (yeşile duyarlı)
Kırmızının parlaklığı	Azalmış	Normal
Daha yaygın mı?	Daha seyrek	Daha yaygın
Karışma aralığı	Biraz farklı eksen	Biraz farklı eksen

Klinik uygulamada protanopi ile döteranopiyi ayırmak için anomaloskop ve tanısal Ishihara plakaları kullanılır.

Protanopinin kalıtımı

Protanopi, X kromozomundaki ve L konisi fotopigmentini kodlayan OPN1LW geninde bir mutasyondan kaynaklanır.

Kalıtım: X’e bağlı çekinik
Etkilenen erkekler: kusurlu bir X kromozomu devralır (XY — tek kopya yeterlidir)
Taşıyıcı kadınlar: bir kusurlu ve bir normal X devralır (XX — genellikle etkilenmez)
Etkilenen kadınlar: her iki ebeveynden de kusurlu X devralır (çok seyrek)

Renk körü bir erkeğin taşıyıcı olmayan bir kadınla çocukları olursa:

Tüm kızlar taşıyıcı olur
Hiçbir oğul etkilenmez

Taşıyıcı bir kadının etkilenmemiş bir erkekle çocukları olursa:

Oğulların %50’sinde protanopi olur
Kızların %50’si taşıyıcı olur

Tanı: Protanopi nasıl saptanır?

Protanopiyi işaret edebilecek birkaç test vardır:

Tarama:

Ishihara testi — protan örüntüsünü düşündürebilecek plakalar içerir (plaka, normal görmede bir sayıyı, protanopide başka bir sayıyı gösterir)

Kapsamlı:

Farnsworth 100 Ton testi — kutupsal hata grafiğinde hatalar protan karıştırma ekseni boyunca kümelenir
Anomaloskop — protanopiyi döteranopiden ayırmada ve şiddeti ölçmede altın standart

Protanopiyle yaşamak

Protanopisi olan çoğu kişi etkili biçimde uyum sağlar ve dolu bir yaşam sürer. Sık karşılaşılan güçlükler:

Trafik ışıkları (kırmızı ile sarıyı ayırmak zor olabilir — genellikle konum ipucu olarak kullanılır)
Kırmızı ve yeşil renklerin bulunduğu sporlar (bilardo, bazı kort türlerinde tenis)
Bazı mesleki kısıtlamalar (havacılık, belirli askerî görevler, kablo renkleriyle çalışılan elektrik işleri)
Renkle kodlanmış harita, grafik ya da çizelgeleri okumak

Sık Sorulan Sorular

Protanopi en yaygın renk körlüğü biçimi midir? Hayır. En yaygın biçim, erkeklerin ~%5’ini etkileyen döteranomalidir (kaymış M konileri). Protanopi daha seyrektir.

Protanopi düzeltilebilir mi? İyileştirilemez, ancak filtreli camlar (EnChroma, Pilestone, Colormax) bazı kişilerde kırmızı ile yeşil arasındaki karşıtlığı artırabilir. Sonuçlar değişkendir ve camlar herkeste işe yaramaz.

Protanopisi olanlar siyah-beyaz mı görür? Hayır. Protanopi bir dikromasi biçimidir — üç yerine iki koni türüyle görme. Renkler hâlâ görülür, yalnızca kırmızı-yeşil ayrımı yitirilir. Gerçek siyah-beyaz görme (akromatopsi) bambaşka ve çok daha seyrek bir durumdur.

Kısa yanıt