Thị giác màu có thể thay đổi theo thời gian không?

Nhiều người lần đầu biết tới rối loạn thị giác màu ở trường học, trong một lần khám mắt, hoặc khi người thân chỉ ra một khác biệt vốn đã có từ lâu. Rối loạn thị giác màu di truyền thường có từ khi sinh và nhìn chung ổn định. Nhưng thị giác màu cũng có thể thay đổi về sau. Sự phân biệt đó rất quan trọng: một thay đổi vừa nhận thấy là lý do để trao đổi với chuyên viên đo thị lực hoặc bác sĩ nhãn khoa, chứ không phải chỉ dựa vào một bài sàng lọc trực tuyến.

Hướng dẫn này giải thích khác biệt giữa thay đổi di truyền và mắc phải, những dấu hiệu thiết thực cần chú ý, và một buổi khám mắt lâm sàng bổ sung được điều gì.

Khác biệt di truyền và mắc phải không giống nhau

Các dạng rối loạn thị giác màu phổ biến nhất là di truyền. Chúng ảnh hưởng tế bào nón của mắt và thường khiến vài sắc đỏ, lục, cam, nâu hoặc lam khó phân biệt hơn. Những khác biệt này thường không xuất hiện đột ngột hay nặng dần. Đọc thêm về các dạng mù màu và cách thị giác màu được di truyền.

Rối loạn thị giác màu mắc phải nghĩa là cảm nhận màu đã thay đổi vì có điều gì đó đang ảnh hưởng tới mắt, thị thần kinh hoặc các vùng não xử lý thị giác. Nó có thể ảnh hưởng một mắt nhiều hơn mắt kia, thay đổi theo thời gian, hoặc đi kèm các triệu chứng thị giác khác. Bản thân những kiểu đó chưa phải chẩn đoán, nhưng là chi tiết hữu ích để chia sẻ với chuyên gia nhãn khoa.

Những dấu hiệu đáng chú ý

Không phải thay đổi nào cũng dễ mô tả. Một người có thể nhận thấy vật quen thuộc trông kém rực rỡ, hai màu bỗng khó tách bạch, hoặc một mắt nhìn màu khác với mắt kia. Hãy ghi lại thời điểm bắt đầu và liệu tình trạng có liên tục không.

Hãy sắp xếp khám mắt nếu bạn nhận thấy một vấn đề mới hoặc đang tăng lên như:

• Màu sắc trông kém tươi, nhạt đi hoặc khác thường ngày
• Có khác biệt khi so sánh mắt này với mắt kia
• Khó phân biệt những màu trước đây dễ phân biệt
• Thay đổi sau chấn thương mắt, phẫu thuật, bệnh tật hay thuốc mới
• Thay đổi màu kèm nhìn mờ, giảm thị trường bên, nhìn đôi hay khó chịu ở mắt

Nếu thay đổi diễn ra đột ngột hoặc kèm đau mắt dữ dội, mắt đỏ, chớp sáng, bóng tối như tấm màn, yếu người, khó nói, đau đầu dữ dội hoặc các triệu chứng thần kinh mới khác, hãy tìm cấp cứu y tế. Danh sách này không phải để tự chẩn đoán; đó là lý do để không chờ kết quả một bài test trực tuyến.

Điều gì có thể gây ra thay đổi mắc phải?

Cần khám mắt để tìm ra nguyên nhân. Theo Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ, thay đổi thị giác màu mắc phải có thể xảy ra cùng những tình trạng ảnh hưởng võng mạc, thị thần kinh hoặc não. Ví dụ gồm bệnh mắt như glôcôm hay thoái hóa hoàng điểm tuổi già, đục thủy tinh thể, bệnh thần kinh, chấn thương và một số thuốc. Phơi nhiễm với vài hóa chất nhất định cũng có thể ảnh hưởng thị giác màu.

Điều đó không có nghĩa là một thay đổi thị giác màu chứng minh bất kỳ nguyên nhân nào trong số này. Nhiều vấn đề mắt và sức khỏe có triệu chứng chồng lấn. Bước tiếp theo hữu ích là một đánh giá kịp thời, nhất là khi thay đổi là mới, một bên hoặc đang tiến triển.

Vì sao so sánh từng mắt có thể hữu ích

Khi an toàn và thoải mái, hãy so sánh nhanh một vật màu quen thuộc bằng từng mắt riêng dưới ánh sáng thường. Một khác biệt rõ ràng là thông tin hữu ích cho bác sĩ. Đừng nhìn chằm chằm vào đèn sáng và đừng coi việc này là thay thế cho một buổi khám.

Khác biệt đỏ-lục di truyền thường ảnh hưởng cả hai mắt theo cách tương tự. Một khác biệt rõ giữa hai mắt có thể là một manh mối mà chuyên gia nhãn khoa sẽ muốn tìm hiểu. Họ có thể kiểm tra thị lực, sức khỏe của mắt, phản xạ đồng tử và thị giác màu như một phần của đánh giá rộng hơn.

Bác sĩ kiểm tra thị giác màu như thế nào

Kiểm tra lâm sàng được kiểm soát chặt hơn nhiều so với việc xem màu trên thiết bị cá nhân. Tùy câu hỏi, chuyên gia nhãn khoa có thể dùng:

• Bảng màu, chứa các con số, ký hiệu hoặc đường nét giữa những chấm màu
• Bài sắp xếp sắc độ, trong đó các ô hoặc nắp màu được đặt theo trình tự
• Máy đo bất thường sắc giác, phép so sánh ánh sáng chuyên biệt có ở một số cơ sở

Các bài test này giúp mô tả kiểu và mức độ của một khác biệt thị giác màu. Chúng được diễn giải cùng tiền sử và kết quả khám mắt của bạn, nhất là khi triệu chứng là mới. Viện Mắt Quốc gia lưu ý rằng bác sĩ mắt có thể dùng nhiều hơn một bài test nếu kết quả bảng màu chưa rõ ràng.

Test màu trực tuyến có phát hiện được vấn đề mắc phải không?

Không. Một hoạt động trên trình duyệt có thể là bài sàng lọc giáo dục và giúp bạn nhận ra một nhiệm vụ về màu đang khó, nhưng nó không thể khám mắt bạn hay xác định lý do của một thay đổi. Kết quả cũng thay đổi theo thiết lập màn hình, công nghệ hiển thị, ánh sáng phòng, cách trình duyệt kết xuất và điều kiện làm bài.

Hoạt động kiểu Ishihara, hoạt động sắc độ Farnsworth và hoạt động D-15 của chúng tôi được thiết kế để cung cấp thông tin chung. Chúng không phải thiết bị lâm sàng và không nên dùng cho quyết định y tế, cấp phép, tuyển dụng hay pháp lý. Xem dùng test thị giác màu trực tuyến sao cho đúng để biết giới hạn thực tế và cách chuẩn bị.

Những câu hỏi nên mang tới buổi khám mắt

Ghi lại vài chi tiết sẽ giúp buổi khám hiệu quả hơn:

• Thay đổi bắt đầu khi nào, và diễn ra đột ngột hay từ từ?
• Nó ảnh hưởng một mắt, cả hai mắt, hay chỉ một số màu nhất định?
• Có triệu chứng liên quan không, như mờ, đau, chớp sáng, đau đầu hay sợ ánh sáng?
• Bạn có từng bị chấn thương mắt, làm thủ thuật ở mắt, ốm gần đây hay dùng thuốc mới không?
• Gia đình có tiền sử rối loạn thị giác màu không?

Mang theo kính hoặc kính áp tròng bạn vẫn dùng. Đừng ngưng hay thay đổi thuốc được kê vì lo ngại về thị giác màu mà chưa trao đổi với người đã kê đơn.

Tóm lại

Rối loạn thị giác màu di truyền có từ lâu là chuyện phổ biến và thường ổn định. Một thay đổi mới, nặng dần hoặc chỉ ở một bên thì khác: nó đòi hỏi đánh giá chuyên môn, vì nguyên nhân có thể điều trị được và một bài test trực tuyến không thể phân biệt giữa các khả năng.

Câu hỏi thường gặp

Lão hóa có ảnh hưởng cảm nhận màu không?

Có. Viện Mắt Quốc gia lưu ý rằng thị giác màu có thể kém đi theo tuổi, kể cả khi đục thủy tinh thể ảnh hưởng tới thủy tinh thể của mắt. Thay đổi do tuổi vẫn đáng trao đổi trong các lần khám mắt định kỳ, nhất là khi nó rõ rệt hoặc ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày.

Mất thị giác màu có luôn nghĩa là có bệnh mắt không?

Không. Nguyên nhân có thể có nhiều, và chỉ một buổi khám mới xác định được điều gì đúng với từng người. Khác biệt di truyền cũng phổ biến. Điều quan trọng cần phân biệt là thay đổi đó là mới hay đang tiến triển.

Tôi có nên tự kiểm tra từng mắt ở nhà không?

Bạn có thể nhận thấy và báo lại một khác biệt rõ giữa hai mắt, nhưng so sánh tại nhà không phải một bài test chẩn đoán. Một khác biệt mới ở một mắt nên được trao đổi với chuyên gia nhãn khoa.